Afbeelding gaper apotheek

Achtergrond In de oudheid hadden Romeinse badhuizen de functie om burgers te zuiveren van onheilspellende geesten. Door middel van slagen en massages konden deze boze entiteiten uit de bloedbaan worden verdreven, ondersteund door kruiden en oliën. Dit proces was vaak pijnlijk en resulteerde in een sterk verkleurde huid.

Om de kwade geest definitief uit het lichaam te laten verdwijnen, werd er geschreeuwd, ook van de pijn, om deze uit de mond te jagen. Oorspronkelijk werd dit symbool op de luifel geplaatst, maar vanaf de 17e eeuw begon men het vaker aan de gevel te bevestigen, een trend die met name in Amsterdam veel navolging vond. De open mond van de figuur, de 'gaper', dient niet om te gapen, maar om de zieke, boze geest het lichaam te laten verlaten en zo genezing te bewerkstelligen.

Sommige van deze figuren tonen een pil op de tong, wat de indruk wekt dat er een medicijn wordt ingenomen. De grimas die veel gapers vertonen, zou verklaard kunnen worden doordat het ingenomen medicijn een onaangename smaak had. Hoewel het symbool van de gaper nauw verbonden lijkt met de apotheek, is dit niet de oorspronkelijke betekenis.

Gapende figuren werden namelijk aangetroffen op gevels van diverse soorten winkels en werkplaatsen, niet uitsluitend apotheken. Er bestaat geen algemeen aanvaarde theorie die de oorsprong van de connectie tussen gapers en apotheken of drogisterijen afdoende verklaart. In de 17e eeuw kende de Lage Landen een periode van fascinatie voor de Turkse cultuur, bekend als de turkomanie.

Ook japonisme en chinoiserie fungeerden als inspiratiebronnen voor exotische varianten van de gaper. De zuidelijke of verre herkomst van de gaper symboliseerde de oorsprong van de ingrediënten die in medicijnen werden gebruikt. West-Europeanen onderhielden intensieve handelsrelaties met landen in Azië en Afrika, waar zij diverse tot dan toe onbekende specerijen ontdekten en mee terugnamen.

Deze specerijen werden gedroogd en vervolgens verkocht door drogisten. De exotische afkomst, zoals gesuggereerd door de tulband die sommige gapers dragen, duidde mogelijk op de effectiviteit van Oosterse geneeswijzen. Daarnaast bestaan er gapers in militaire uniformen, zoals die van de brandweer, politie of het leger. Deze varianten werden populair in de tweede helft van de 19e eeuw, toen het overheidsgezag op de verkoop van geneesmiddelen werd uitgebreid.

Figuratieve weergaven van de gaper als Romein komen eveneens voor. Veelvoorkomende types zijn de zogenaamde muzelman, de moor en de zieke persoon. Minder vaak voorkomend zijn de nar, de gezagsdrager en de Romein zelf. Er zijn ook enkele exemplaren bekend die tot de categorie 'zonderlingen' behoren. Dit zijn gapers die niet in de bovengenoemde categorieën passen.

Voor zover bekend is er bijvoorbeeld slechts één vrouwelijke gaper bewaard gebleven. De muzelman vertegenwoordigt een negentiende-eeuwse, exotisch ogende gaper. Het is waarschijnlijk dat dit type gaper geïnspireerd is op de Turken. In die periode produceerde Turkije opium, een cruciaal bestanddeel voor veel medicijnen.

Het is mogelijk dat dit type gaper voortkwam uit de ontmoetingen van de zeelieden van de Verenigde West-Indische Compagnie tijdens hun verre reizen. Tegen het einde van de negentiende eeuw bestond er aanzienlijke belangstelling voor zeventiende-eeuwse afbeeldingen, vaak met Bijbelse thema's, waarop ook Moren werden afgebeeld.

Deze hernieuwde aandacht kan eveneens hebben bijgedragen aan het ontstaan van gapers met een Moorse uitstraling. Nar. De nar is een minder frequent voorkomend type gaper. De oorsprong zou verband kunnen houden met de rol van de nar als helper van de kwakzalver, een rol die de levende nar sinds de middeleeuwen zou hebben vervuld.

Bovendien zou de nar het publiek hebben vermaakt, zodat zij niet zagen hoe de kwakzalver de aanwezigen bedroog. Ziekte. Ze lijken ziek, zwak of misselijk, of ze kampen met hoofdpijn of kiespijn; hun gelaatsuitdrukking duidt op een aandoening. De gapers lijken een voor de hand liggend symbool voor een apotheek: de zieke gaper markeerde de locatie waar mensen die zich onwel voelden, terecht konden.